راهنمای پرورش شترمرغ در ایران

سیستم های مدیریتی

در پرورش شترمرغ سه سیستم مدیریت به شرح زیر وجود دارد:

• بسته یا متمرکز
• نیمه بسته یا نیمه متمرکز
• باز یا غیر متمرکز

در سیستم بسته شترمرغ ها در یک فضای محدود نگهداری شده و با غذای آماده تغذیه می شوند .

در سیستم باز پرندگان در مناطق وسیع مرتعی آزاد هستند و سیستم نیمه باز تلفیقی از دو سیستم فوق می باشد.

در هر سه سیستم هدف ، تولید گوشت و چرم بوده و پرندگان در سن ۱۰ تا ۱۴ ماهگی بسته به نژاد آنها کشتار می شوند .

تعدادی نیز به عنوان پرنده مولد حفظ شده و تعدادی نیز به فروش می رسند.

انتخاب نوع سیستم بستگی به نوع شرایط محلی بویژه آب و هوا و فضای قابل دسترس دارد.

حتی ممکن است برای استفاده بهینه از کلیه امکانات موجود هر سه سیستم با هم تلفیق شوند.

در آفریقا ، استرالیا و مناطق وسیعی از آمریکا که دارای مناطق وسیع با پوشش گیاهی وسیع هستند از سیستم باز استفاده می شود.

در اروپا سیستم مدیریتی به دلیل محدودیت زمین ، بسته است.

در سیستم بسته تخم ها از لانه جمع آوری شده و جوجه کشی به صورت مصنوعی صورت گرفته و جوجه ها در فضای بسته نگهداری می شوند.

پرندگان جوان و بالغین در ماههای سبز از مرتع استفاده کرده و در عین حال بسته به عملکرد آنها غذای دستی آماده و ویتامین ها  و مواد معدنی اضافی به آنها داده می شود.

با جمع آوری تخم ها و جوجه کشی مصنوعی از یک شترمرغ ماده در سال بیشتر از ۲۰ جوجه گرفته می شود.

این سیستم مدیریتی تماس نزدیک با پرندگان و مشاهدات مداوم بخصوص در مورد جوجه ها را می طلبد .

چنین مراقبت متمرکزی باعث رام شدن پرنده و نیز مهار آسان آن می گردد.

نزدیکی زیاد پرندگان در سیستم بسته خطر ابتلا به بیماری را بالا می برد و لذا لازم است علاوه بر مراقبت دقیق یک برنامه بهداشتی قرص و محکم و واکسیناسیون منظم پیاده گردد.

جایگاه های نگهداری

چند توصیه مهم در این خصوص وجود دارد:

گردشگاه و جایگاه در سنین مختلف برای جوجه ، پرنده جوان و شترمرغ مادر و بسته به هدف پرورش دارای طراحی متفاوت می باشد.

بغیر از تفاوت های مربوط به فضای نگهداری و نوع مراقبت ،شترمرغ های جوان بویژه نیاز به محافظت در برابر آب و نامساعد داشته و باید جایگاه جوجه ها به یک سایبان قابل گرم شدن وصل باشد..

جایگاه شترمرغ های بالغ بایستی دارای برخی پوشش ها جهت ایجاد محافظت در برابر آب و هوای سرد و شرایط مخاطره آمیز دیگر باشد .

جایگاه قرنطینه باید کلا جدا از بقیه تاسیسات باشد.

لازم است که تعدادی جایگاه اضافی برای هریک از سنین پرورش وجود داشته باشد.

جابجایی پرندگان و خالی گذاشتن جایگاه ها برای مدتی باعث شکسته شدن چرخه بعضی از بیماری ها و انگل ها می گردد.

اگر پرندگان مولد را قبل از فصل تولید مثلی مجزا از هم نگهداریم نتیجه بهتری می گیریم .

پرندگان بیمار بایستی از گله جدا شوند. برنامه چرخشی چرا ممکن است به پیش بینی غذا در زمستان کمک کند.

جایگاه های مختلف بایستی طوری طراحی گردند که حرکت روزانه پرسنل جهت انجام عملیات و نیز گردش کار برای آنان راحت باشد، در عین حال باید سبب کاهش انتقال بیماری ها نیز گردد.

جهت سیر عملیات روزانه کارکنان باید از جایگاه های جوجه به طرف شترمرغ های بالغ و نیز از پرندگان سالم به طرف پرندگان مریض انتخاب شود. این عمل باعث رعایت بهداشت در مزرعه می گردد.

در حالی که سایر ماکیان می توانند برای پرورش دهنده ایجاد سر و صدا و مزاحمت نمایند، شترمرغ چنین مشکلاتی را ندارد.

شترمرغ نر صدای خاصی در فصل جفت گیری تولید می کند و جوجه ها با صدای کوتاه و آرام والدینشان را صدا می کنند.

برای آرام نگه داشته شدن شترمرغ ها ، تماس دائم با انسان بویژه کارکنان لازم می باشد.

در غیر اینصورت پرنده بی اعتماد شده و حالت تهاجمی به خود می گیرد که ممکن است حتی در پرندگان جوان نیز این حالات دیده شود.

به همین دلیل جایگاه های پرورش شترمرغ بایستی در نزدیکی محل زندگی مالک و کارکنان قرار گیرد.

بذرهای مرتعی 

در چرای مداوم یونجه به عنوان غذای مطلوب شترمرغ بایستی به صورت غالب با دانه های مرتعی دیگر مخلوط شود .

در آب و هوای معتدل یونجه خالص مرتعی با عنوان علفهای وحشی که از کمترین مواد مغذی برخوردار هستند(بخصوص بعد از فصل زمستان ) پوشیده می گردد.

به منظور دسترسی به حداقل معین چرا ،

روز هایی از مقطع زمانی بین پائیز تا بهار که امکان تغذیه وجود داشته باشد

و نیز جهت جلوگیری از گل و لای شدن زمینهای رسی ، باید تخم علفهای پرپشت و شبدر با با بذر یونجه مخلوط گردد.

شترمرغ عادت به گلچین گردن یونجه دارد ، بدین صورت که ساقه را از بین نوک گذرانده و سپس برگها را جدا می سازد .

این مسئله باعث تحریک یونجه برای تولید مجدد برگ در قسمت های بالاتر از قد علف و شبدر شده و بدین ترتیب مقاومت می نماید.

بهمین دلیل انتخاب انواعی از یونجه با ساقه نازک و برگ فراوان توصیه نمی شود.

تجربیات نشان دهنده این است که مخلوط کردن دانه ها نقش مهمی را در ایجاد یک چرای دائمی ، پربار و متنوع ایفا می کند.

اما عامل اصلی جهت بهبود مراتع ، میزان کشت و حاصلخیزی و چگونگی استفاده از آن می باشد.

وجود مقدار زیاد گیاهان لگومینه در مخلوط دانه ای باعث ایجاد نیتروژن در خاک  شده و زمین را تقویت می نماید.

اما ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار بعد از بذر پاشی ، رشد سریع اولیه را مهیا می سازد .

برداشت یونجه در مرحله گل کامل باعث افزایش مقاومت آن می گردد.

دانخوری ها و آب خوری ها

دانخوریها و آبخوری ها بایستی ثابت و محکم بوده،به آسان تمیز شده و براحتی در دسترس پرندگان قرار گیرند .

زیرا در مورد شترمرغ های تازه وارد یا هراسان باعث آسیب به پرنده بخصوص در ناحیه پا می گردد.

به همین دلایل دانخوری ها بایستی فاقد لبه ها یا گوشه های تیز باشند.

بهتر است دانخوری ها یا آبخوری ها در ارتفاعی مطمئن قرار گیرند تا پرندگان نتوانند از آن بالا روند و یا در آن بیافتند.

برای مثال در هوای گرم شترمرغ ها ممکن است در آبخوری ها شنا کنند.

دانخوری های که در بیرون قرار می گیرند بایستی دارای یک سوراخ در ته باشند تا از پر شدن آب در آنها در هوای بارانی ممانعت بعمل آید.

قرار دادن یک سقف محافظ در بالای دانخوریها مناسب است.

حتی برای پرندگان جوان هم می توان از دانخوری های ساده و ارزان که از برش تایرهای تراکتور تهیه می شود استفاده نمود.

بشکه های پلاستیکی که از طول بریده شده اند می توانند بطور معمول استفاده گردند .

بشکه های فلزی بدلیل داشتن گوشه های تیز و برنده غیرقابل استفاده می باشد.

آخور علوفه خشک بایستی در ارتفاع مناسب قرار داشته و فقط سر و گردن در آن قرار گیرند ، کلیه آبخوریها و دانخوریها بخصوص برای جوجه ها بایستی بطور منظم تمیز شوند.

بهداشت شترمرغ

امکان جلوگیری کامل از شیوع یا انتقال بیماری به مزرعه وجود ندارد .

رعایت بهداشت در پرورش شترمرغ یک عملیات مداوم در چند جبهه می باشد.

در این بخش تعدادی از شاخص های بهداشتی شرح داده می شوند:

 . ۱ ضدعفونی به تنهایی کافی نیست

مهمترین جزء بهداشت ، تمیز سازی می باشد. حتی موثرترین ضدعفونی به تنهایی نمی تواند به جنگ عوامل بیماری زایی برود که در زیر لایه ای از کثافات پنهان شده اند بنابراین به یاد داشته باشید :

بهداشت = تیمزسازی + ضدعفونی کردن

مواد ضدعفونی و تمیز کننده باید با یکدیگر سازگار باشند که در این زمینه به اطلاعات سازنده باید رجوع کرد.

. ۲ مهمترین مسئله ، بهداشت تخم ها و جوجه هاست

هنگام دستکاری تخم ها ، بمنظور جلوگیری از انتقال آلودگی از تخمی به تخم دیگر باید دست ها ضدعفونی شده یا از دستکش پلاستیکی یکبارمصرف استفاده شود .

بایستی توجه داشته باشید که آلودگی  می تواند بطور مستقیم هم از تخمی به تخم دیگر انتقال یابد.

سالن جوجه کشی ، ستر ، هچر و پناهگاه جوجه ها بایستی بطور مدام ضدعفونی گردند .

به هنگام آلودگی قارچی ، بایستی عمل دوددادن انجام گیرد.

. ۳  جایگاه های جداسازی و قرنطینه

این مکان ها بایستی کلا از بقیه مزرعه جدا باشند .

بهتر است قرنطینه با فاصله زیاد و خارج از مزرعه پرورشی باشد.

• پرنده های تازه وارد بایستی به مدت ۶ هفته در قرنطینه نگهداری شوند.
• پرندگان کسل و بیمار بایستی از گله جدا شوند. این پرندگان نبایستی تنها بمانند و حداقل با یک پرنده دیگر نگهداری شوند.

 . ۴  کارکنان

در پرورش شترمرغ کارکنان بایستی یک برنامه معمول سرکشی بصورت حرکت از قسمت جوانتر به طرف بالغین و نیز از پرندگان سالم به طرف پرندگان مریض را رعایت نمایند.

برای مثال :

اتاق انکوباتور ← جوجه ها ← جوجه های جوان ← جایگاه های قرنطینه ← جایگاه های جداساخته 

 . ۵ حوضچه های ضدعفونی

این حوضچه ها بایستی در محل های زیر قرار گیرند:

– محل ورودی به اتاق جوجه کشی . 

–محل ورود به جایگاه جوجه ها

–محل ورود به قرنطینه و محل خروج از آن 

–محل ورودی به جایگاه های جداساخته و محل خروج از آن

 . ۶ فضولات 

مدفوع بایستی تا حد امکان از جایگاه های جوجه برداشته شود. 

مدفوع بایستی توسط دامپزشک یا آزمایشگاه بطور دوره ای بررسی گردد تا امکان تشخیص زودهنگام بیماری ها فراهم آید.

   ۷ . انتقال بیماری

بایستی از انتقال بیماری بهرطریق ممانعت بعمل آید . 

ناقلین بالقوه بیماری ها عبارتند از :

• هوای تهویه شده آلوده 

هواده ها بایستی در ارتفاع بالاتر از هواکش ها قرار گرفته و به فیلتر مجهز شوند.

• آب آشامیدنی گرم و مانده

آب آشامیدنی بایستی حداقل یکبار در روز و برای جوجه ها سه بار در روز تعویض گردد. 

چنانچه آب آشامیدنی مستعد آلودگی باشد بایستی چندین بار در روز تعویض شده و آبخوریها برداشته یا بلافاصله بعد از آن خالی گردد.

• غذای مانده

غذای اضافی جوجه ها بایستی قبل از پر کردن مجدد دانخوری ها کاملا تخلیه و تمیز گردد. 

به دلیل خطر آسپرژیلوز ، غذاهای کهنه و گرد و غبار دار را نباید در همان اتاق نگهداری تخم و جوجه انبار نمود.

• سگ و گربه 

سلامت حیوانات دست آموز (بخصوص از نظر انگلهای داخلی و خارجی) بایستی به دقت کنترل شود تا از انتقال بیماری ها جلوگیری گردد.

جوجه ها و شترمرغ های جوان بایستی به حضور سگ در مزرعه عادت داده شوند. 

به سگ ها از طولگی باید یاد داد که به شترمرغ ها پارس یا حمله نکنند . 

سگها نبایستی اجازه ورود به داخل جایگاههای شترمرغ را داشته باشند.

در انتخاب نوع سگ برای مزرعه شترمرغ باید دقت نمود.

• جوندگان

مبارزه با موش و موش صحرائی (به عنوان ناقلین بالقوه بیماریها) در گله های پرورشی ، بخصوص در پائیز یک امر معمول می باشد. سم بایستی بطریقی بکار رود که برای شترمرغ ها ایجاد خطر ننماید.

• ملاقات کنندگان

اگرچه مالکین خودپسند دوست دارند که ملاقات کنندگان مزرعه آنها را تحسین نمایند ولی بایستی توجه داشت که ملاقات کنندگان ، بخصوص خریداران متعلق به مزارع پرورشی دیگر ، ناقلین بالقوه بیماری ها هستند.

مرغداران این درس را مدت ها پیش آموخته اند که گله خود را جدا و مجزا نگه دارند .

مشاهده و بررسی حیوانات در مراکز پرورشی یک بخش اساسی تجارت است.

اما بایستی این کار فقط در بعضی قسمت ها و آنهم از طریق پنجره هایی که برای این منظور احداث گردیده انجام گیرد.

چیدن پرها

موضوع چیدن پرها فقط برای کامل کردن بحث در اینجا شرح داده می شود ، هرچند در اروپا و آمریکا این عمل به سختی انجام گرفته و تقاضا برای پرها کم می باشد.

در آفریقا اولین پرچینی در شترمرغ های جوان ۱۶ ماهه صورت می گیرد. سه روش متفاوت برای پرچینی وجود دارد:

قیچی کردن پر

پرها در ۲ سانتی متری از پوست چیده می شوند . 

بیشتر پرهای سفید روی بالها و دم به این روش قیچی می گردد. ابزار چینی همان قیچی گل چینی می باشد.

هدف اصلی از این روش ، چیدن پرها در زمانی است که پرها به ارزش نهایی خود رسیده اند

و همچنین راهی برای رشد یکسان پرهای شترمرغ است . 

در شش ماهگی پرها به طور کامل رشد کرده ، اما هنوز فرسوده نشده اند و لذا حداکثر ارزش تجاری را دارند. 

در این مرحله ساقه پرها هنوز زنده بوده و خون در آنها جریان دارد. 

بریدن این ساقه ها ایجاد درد و خونریزی نموده و حتی ممکن است موجب مرگ پرنده گردد.

کشیدن ساقه پر

کشیده ساقه رسیده پر بوسیله انبردست است. 

ساقه هنگامی رسیده است که پوشش بیرونی پوست را فراگرفته باشد.

باقیمانده ساقه ، دو ماه بعد از قیچی کردن ، برای کشیدن آماده است.

در صورت وجود نقطه های قرمز بر نوک ساقه ، پر هنوز کاملا نرسیده و کشیدن پر بایستی یک هفته با تاخیر انجام گیرد .

استفاده از وازلین بعد از کشیدن پر ، برای پوست مفید بوده و رشد پرهای جدید کمک می نماید.

در مقایسه با سایر روش های پرچینی در این روش امکان شروع رشد پرهای جدید فراهم بوده و لذا زمان پرچینی بعدی معلوم می باشد.

پرکنی

کندن پرها توسط دست و به کمک انگشت شست و سایر انگشتان شست دیگر که پوست اطراف فولیکول را نگه داشته اند ، صورت می گیرد.

پرها بایستی یکی یکی کنده شده تا از صدمه به پوست و پرها جلوگیری بعمل آید. 

این عمل بایستی اندکی قبل از پر ریزی که پرنده بیشتر از حد معمول پرهای خود را از دست می دهد انجام شود. 

در این مرحله چیدن پر حداقل اذیت و آزار را به پرنده وارد می کند. 

پرهایی که قیچی نشوند با این روش کشیده می شوند ، پرهای پشت بدن در صورت خطر آفتاب سوختگی نبایستی با این روش کنده شوند.

مهار شترمرغ 

شترمرغ هایی که به رسیدگی خاص نیاز دارند نبایستی برای مهار شدن به گوشه ای رانده شوند .

زیرا این امر باعث استرس غیر ضروری در پرنده می گردد.

چنین پرنده ای بایستی بوسیله ی یک چنگک از گله جدا گردد .

دسته این چنگک بایستی حدود ۲ متر طول و خود چنگک ۵ سانتی متر عرض داشته باشد. (در صورت امکان دو شاخه) .

چنگک بایستی در نزدیکی گردن قرار گرفته و گردن به طرف پائین کشیده شود تا تعادل پرنده بهم خورده و قادر به لگدزدن نباشد.

وقتی پرنده مهار شد  ،قلاب نبایستی به اطراف چرخیده شود.

سپس برای مهار پرنده با انگشت شست یک دست نوک و با دست دیگر پشت سر پرنده را محکم نگه می داریم .

کمک دهندگان ممکن است به پرنده نزدیک شده و بال و بدن و دم او را نگه دارند .

قرار دادن یک کیسه پارچه ای بر روی سر پرنده ، او را آرام نگه می دارد. 

ابعاد این کیسه حدود ۱۵×۳۰ سانتی متر بوده و سوراخی برای نوک در آن تعبیه شده است.

برای این منظور دست خود را در داخل سوراخ کرده و سپس کیسه را تا بازو بالا کشیده و با همان دست نوک پرنده را گرفته و سپس کیسه را بر روی سر و گردن می کشیم .  

جعبه مهار شترمرغ 

برای مقید ساختن شترمرغ از یک جعبه چوبی یا فلزی استفاده می شود این جعبه ها از بالا به شکل V  می باشند.

دیواره جعبه بایستی حدود ۱/۸ متر طول و ۱/۲ متر ارتفاع داشته باشد.

پهنای قسمت جلو ۴۵ سانتیمتر و عقب ۸۰ سانتی متر است.

این وسیله به صورت آماده وجود دارد اما می توان آن را به آسانی بوسیله چوب درست کرد. 

دیواره ها می تواند لولا داشته باشد تا اجازه بازرسی پاها را بدهد .

به دلیل جلوگیری از لیز خوردن شترمرغ نبایستی هیچگونه شکافی در پائین دیواره ها وجود داشته باشد.

معمولا یک میله در پشت پا قرار داده می شود تا از جلو و رفتن پرنده جلوگیری شود. 

با توجه به احتمال آسیب ناشی از کاربرد میله می توان از یک تسمه به عرض ۱۰ سانتی متر در بالا و پائین بدن استفاده نمود . 

حرکت به جلو توسط یک تخته متحرک مهار می گردد.

برای اینکه پرنده به بیرون نپرد می توان از یک تسمه چرمی یا پلاستیکی استفاده نمود.

 حمل و نقل

اولین مرحله جابجایی ، گذاشتن پرنده در داخل وسیله نقلیه می باشد که خطرناکترین مرحله است.

مراقبت و به کارگیری روش های صحیح ، خطر را به حداقل می رساند. 

اولین قدم کوتاه کردن فاصله جایگاه یا پناهگاه با تریلر یا کامیون است .

تریلر بایستی مستقیما در نزدیکی پناهگاه یا جایگاه پارک شود. 

نبایستی هیچگونه فاصله ای بین تریلر و زمین و یا راهرو سوار شدن و زمین وجود داشته باشد

زیرا ممکن است انگشت پرنده بداخل آن لیز بخورد . 

استفاده از گذرگاه شیب دار یا تشک فشرده پلاستیکی به این کار کمک می نماید.

برای حمل پرندگان مادر از جعبه های انفرادی تشک دار استفاده می شود

( می توان با قسمت بندی تریلر حمل اسب آنرا برای حمل شترمرغ استفاده نمود) 

چنانچه این امکانات در اختیار نباشد یک کانتینر با ابعاد ۱/۸×۱/۸ متر برای حمل یک جفت پرنده مولد بالغ ، یا سه پرنده یک ساله یا ۴ پرنده شش ماهه کافی می باشد.

کامیون باید کاملا بسته بوده و هیچگونه شکافی در آن وجود نداشته باشد.

زیرا ممکن است سر یا انگشتان از آن بیرون رانده شود. 

بایستی دور پرنده به خوبی پر شود و هیچگونه گوشه یا لبه تیزی وجود نداشته باشد.

منبع : مدیریت پرورش شترمرغ -چاپ چهارم