فاکتورهای موثر بر تولید مثل گوسفند

تولید مثل گوسفند مهمترین کار در یک دامداری محسوب می شود.

به منظور تهیه برنامه موثری برای تولید مثل ، بایستی اطلاعات کافی در مورد تولید مثل به دست آورد که برخی از این مسائل در ذیل مطرح می شود.

میش در 5 تا 12 ماهگی بالغ می شود ، یعنی قابلیت جفت گیری را پیدا می کند.

توارث و تغذیه اثر زیادی بر سن بلوغ حیوان دارد.اکثر بره میش ها قبل از شروع دوره فحلی ، 39 الی 45 کیلوگرم وزن دارند. 

در نژادهای دارای پشم مرغوب و لاندریس فنلاندی (فین) دوره فحلی در وزن های کمتر شروع می شود.

در حالی که در نژادهای گوشتی دوران بلوغ در وزن های بالاتری شروع می شود.

میش هایی که دوران بلوغ را در سنین پائین تری شروع می کنند دوره تولید مثل بیشتری دارند ، بره میش هایی که در اوایل فصل تولید مثل به دنیا می آیند.

دوران بلوغ را در سنین پائین تری شروع می کنند دوره تولید مثل بیشتری دارند . 

بره میش هایی که در اوایل فصل تولید مثل به دنیا می آیند دوران بلوغ را در سنین کمتری شروع می کنند.

شرایط ذیل بر توانایی تولید مثل میش ها موثر است

⇐ وراثت

⇐سن میش

⇐ نور ، حرارت،رطوبت و فصل سال

⇐ آمیزش با قوچ 

⇐ تغذیه 

⇐ بیماریها و انگل ها

از آنجا که عوامل متعددی بر توانایی تولید مثلی میش ها موثر هستند افزایش این توانایی در میش ها از طریق ژنتیکی به کندی صورت می گیرد.

جدا کردن میش هایی با صورت بدون پشم و تشکیل گله از آن ها سریعترین راه افزایش تولید مثل است.

1- وراثت

عامل وراثت بر بازده تولید مثل و نرخ بازده آن (تعداد بره هایی که در هر نوبت زایش به دنیا می آیند) اثر می گذارد.

میش هایی با بازده تولید مثل خوب که در سنین پائین تری بالع می شوند به طور معمول بره هایی به دنیا می آورند که از توانایی تولید مثل خوبی برخوردارند و در سن کمتر به مرحله بلوغ می رسند.

بره های ماده و نری که جایگزین می شوند بایستی از بین دوقلوها یا سه قلوها انتخاب شوند . 

اگر این کار چندین سال ادامه پیدا کند این روش باعث افزایش نرخ تولید مثل خواهد شد. 

بعضی از انواع نژادها نیز به طور طبیعی دارای قابلیت و توانایی تولید مثلی بالایی هستند مثل نژاد لاندریس فنلاندی (3 تا 7 بره در هر نوبت بره زایی)

با مراقبت های دقیق 85 تا 95 درصد از میش هایی که تا یک چهارم از خون نژاد لاندریس فنلاندی را دارند . دوقلوزا خواهند شد.

2- سن میش

متوسط نرخ آبستنی بره میش ها در اغلب گوسفندداری ها 65 درصد است . 

با مراقبت دقیق و تغذیه مناسب ، نرخ آبستنی تا 70 الی 80 درصد قابل افزایش است.

میش هایی که در سنین یک تا دو سالگی بره می زایند به طور معمول بیشتر از یک بره به دنیا نمی آورند. 

وقتی که میش ها به سنین 7 تا 8 سالگی می رسند کمتر آبستن می شوند ولی آنهایی که آبستن می شوند اغلب بره های بیشتری به دنیا می آورند.

3- نور ، حرارت و رطوبت

این موارد وقتی که دوره فحلی آغاز شود می تواند روی تولیدمثل اثر داشته باشد.

اگر چه نمی توان تغییری در این عوامل به وجود آورد ، درک چگونگی اثرات چرخه فحلی ممکن است به افزایش تعداد بره های متولد شده کمک کند .

به تفاوت های تک تک میش ها و تفاوت های نژادی ، زاد و ولد در تمام ماه های سال امکان دارد. 

با این وجود ، توانایی تولید مثل در نژادهای صورت سیاه (سوفولک و همشایر ) در ماه های شهریور ، مهر و آبان که در روز 10 تا 12 ساعت نور خورشید دارند، 

در بالاترین سطح خود قرار می گیرد. هوای خنک تر در این فاصله زمانی احتمال زنده ماندن جنین را افزایش می دهد. 

نرخ پیدایش تخمک در تخمدان با میزان نور در روز و درجه حرارت رابطه مستقیم دارد. 

گرمای زیاد هوا (35 درجه یا بیشتر ) و رطوبت زیاد می تواند توانایی تولیدمثل را کاهش دهد، همچنین هوای گرم بر نرخ رشد جنین اثر می گذارد.

فشار گرما در زمان آبستنی باعث می شود بره های کوچکتر متولد شوند در مواقعی که امکان پذیر باشد باید مکان های سایه دار فراهم نمود.

4- جفت گیری در گوسفندان

قراردادن قوچ در بین گروهی از میش ها باعث می شود دوره فحلی زودتر آغاز شود.

گوسفنددارانی که می خاهد فصل تولید مثل زودتر آغاز شود باید قوچ اخته ای را دو یا سه هفته قبل از فصل تولید مثل با میش ها همراه کنند به این ترتیب هنگامی که میش ها آماده زادوولد می شوند.

تعداد بیشتری از آنها در دومین و سومین مدت ، طلب خواهند بود.

این موضوع همچنین باعث خواهد شد تعداد بیشتری از میش ها همزمان در وضعیت طلب باشند وبه این ترتیب مدت زمان بره زایی کاهش خوهد یافت .

باروری نیز تحت تاثیر این موضوع کوتاه تر خواهد شد.

میش هایی که تتمام دت سال در جوار قوچ باشند ممکن است دیرتر بارور شوند.

5- تغذیه در گوسفند

این عامل بیش از سایر عوامل بر بازده تولید مثل و نرخ تولیدمثل اثر می گذارد.

میش های لاغر دوره فحلی آغاز شود به نسبت مشخصی آبستن نمی شوند.

این امر در مورد میش های بسیار چاق نیز صاد است.

میش های چاق مشکلات زیادی را برای گوسفندداری های کوچک ایجاد می کنند. علاقه ای که گوسفندداران به گوسفندها پیدا می کنند باعث می شود غذای بیشتری به آنها بدهند.

برای کاهش وزن یا حفظ وزن متناسب ، میش مورد نظر باید هر روز مدت کوتاهی گرسنه نگه داشته شود. 

کمی گرسنه نگه داشتن چنین میش هایی بهتراز آن است که بگذاریم چاق شوند.

افزایش کیفیت تغذیه در باروری گوسفند

این کار باعث بهبود بازده تولید مثل و افزایش تعداد بره ها خواهد شد.

در این رابطه افزایش سطح تغذیه میش مورد نظر 2 الی 3 هفته قب از فصل باروری ونیز در طول این دوره مورد توجه قرار می گیرد. این افزایش شامل تغذیه بیشتر مواد انرژی زا و پروتئینی است. 

اکثر صاحب نظران بر این عقیده اند که افزایش کیفیت تغذیه سبب رها شدن تخمک بیشتر در عمل تخمک گذاری می شود.

افزایش تغذیه میش ها لاغر باعث می شود دوره فحلی را زودتر شروع کنند و ممکن است تعداد بره های به دنیا آمده نیز زیادتر شود.

میش هایی که در مراتع نامرغوب چرا می کنند بایستی از دوره شیردهی تا زمان افزایش تغذیه به مراتعی برده شوند که از نظر نوع علوفه غنی است.

در فصل باروری ، میش ها نباید فقط از مرتع شبدر چرا کنند زیرا بسیار از شبدرها هورمون های استوژنی دارند که موجب به هم خوردن دوره های عادی فحلی می شود.

راه دیگر افزایش کیفیت تغذیه استفاده از یونجه خشک به میزان 450 گرم  در غذای میش هایی است که در مراتع نامناسب چرا می کنند. 

این خوراک اضافی انرژی و پروتئین لازم را برای باروری میش ها به نحو مطلوب تامین می کند.

برای افزایش غذا نباید روزانه بیش از 1/8 کیلوگرم علوفه خشک یونجه به میش ها داد.

250 گرم تا 450 گرم دانه غلات که حداقل دارای 60 درصد مواد غذایی قابل هضم (TDN)  و10 درصد پروتئین خام است ، به عنوان مکمل غذا برای میش هایی که در مراتع نامناسب چرا می کنند ضروری است.

نباید این مقدار غلات را همان روز اول به میش بدهید . 

با روزی 120 گرم شروع کنید و به تدریج آن را افزایش دهید ، مقدار افزایش بایستی هروز در حدود 120 گرم برای هر میش باشد.

با انجام این کار لازم است فضای کافی برای ظرف غذا در نظر گرفته شود تا تمام میش ها بتوانند سهم خود را دریافت کنند.

در غیر این صورت میش های قوی تر ، غذای بیشتر از حد خواهند خورد و آن هایی که آرام ترند به غذای کافی دسترسی پیدا نخواهند کرد.

6- بیماری ها و انگل ها

بیماری ها و انگل ها بازده تولی مثل قوچ و میش را کاهش می دهند. 

اگر میش مریض شود، دوره فحلی ممکن است در زمان معین شروع نشود و یا اگر شروع شده باشد ممکن است متوقف شود.

انگل زیاد در گوسفندان باعث کاهش سلامت و بهداشت عمومی خواهد شد.

اگر احتمال وجود انگل باشد باید میش ها قبل از فصل باروری درمان شوند.

منابع 

پرورش گوسفند در گوسفندداری های کوچک ترجمه خسرو کامکار و همکاران ، ویراستار مسعود هاشمی ، انتشارات فرهنگ جامع .

دکتر یوسف نادری (استادیار گروه علوم دامی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد آستارا)