اهمیت سلنیوم در تغذیه دام 

سلنیوم  یکی از مواد معدنی  کم نیاز و ضروری در جیره پستانداران ، تغذیه دام و طیور می باشد.

اشکال معدنی معمول سلنیوم عبارتند از سلنیت سدیم  (Na2 Seo3 )  و سلنات سدیم ( Na2 SeO4 ) ، در حالیکه سلنومتیونین (SeMet) و سلنوسیستئین (SeOys) در شکل آلی این عنصر را تشکیل می دهند . 

اگرچه در ابتدا تصور می شد که سلنیوم یک عنصر سمی است ،

اما بعدها مشخص شد که این عنصر جزئی از یک آنزیم ضروری به نام گلوتاتیون پراکسیداز (GXP) است که در تجزیه و دفع مواد سمی به کبد کمک می کند.

چندین بیماری در دامهای اهلی با کمبود سلنیوم مرتبط است .

بیماری عضله سفید(WMD) اولین ناهنجاری شناخته شده مرتبط با کمبود سلنیوم در دام می باشد که باعث مرگ نوزادان تازه متولد شده و آسیب به روند تولید در دام های جوان و بالغ به ویژه در نشخوارکنندگان می شود.

هرچند کمبود سلنیوم در تمام حیوانات ایجاد می شود ،

ولی نشخوارکنندگان بخصوص گوسفند و بز نسبت به سایرین به بروز این عارضه مستعدترند.

اگرچه سلنیوم یک عنصر کم مصرف در تغذیه دام است ،با این وجود در تولید ،باروری و ایمنی دام موثر است .

سلنیوم برای سنتز هورمون های تیروئیدی و تبدیل T4 به شکل فعال تر این هورمون یعنی T3 نقش مهمی دارد .

همچنین پاسخ ایمنی بهینه در بدن نیازمند به سلنیوم می باشد.

سلنیوم به عنوان یک میکرو المنت ضروری مورد نیاز حیوانات دارای سه سطح از فعالیت بیولوژیکی می باشد.

1. وجود سطوح بسیار کم آن جهت رشد و توسعه نرمال اندامها  بافت های بدن ضروری می باشد.
2. سطوح تغذیه ای و فراتغذیه ای آن ذخیره شده و یا در حفظ شرایط نرمال و انجام وظایف معمول ارگانهای بدن ضروری می باشند و 
3. سطوح سمی آن می توانند موجب ایجاد آسیب در بدن گردد.

سلنیومی که تحت تاثیر شکمبه قرار نگرفته باشد جذب بیشتری در بدن دام دارد.

به نظر می رسد که جذب کمتر سلنیوم در نشخوارکنندگان نسبت به تک معده ای ها در نتیجه احیاء سلنیوم به شکل نامحلول توسط میکروارگانیزم هایی مانند سلنوموناس رومینانتیوم در شکمبه می باشد. 

سلنیوم آلی کمتر تحت تاثیر شکمبه قرار گرفته و در نتیجه کمتر به شکل نامحلول تبدیل می شود .

سلنومتیونین و سلنوسیستئین همان ساختار متیونین و سیستئین را دارند .

با این تفاوت که در این دو آمینه اسید عنصر سلنیوم جایگزین گوگرد شده و بدین ترتیب مسیر جذب سلنیوم با این دو آمینه اسید مشابه است. 

باکتری های شکمبه قادر هستند از هر دو شکل آلی و معدنی سلنیوم برای ساخت سلنو آمینواسید ها و پروتئین باکتریایی استفاده کنند.

دربیشتر حیوانات محل جذب سلنیوم در روده کوچک است.

مکانیسم جذب اشکال مختلف سلنیوم در بدن متفاوت است .

سلنات به طور عمده از ایلئوم و به میزان کمتری از ژژنوم و دئودنوم جذب می شود.

سلنومتیونین نسبت به سلنات و سلنیت قابلیت جذب بیشتری دارد.

اگرچه مقدار جذب سلنات نسبت به سلنیت در ژوژنوم و ایلئوم بیشتر می باشد ،

ولی مقدار جذب سلنیت در دئودنوم نسبت به سلنات در حدود 60 درصد بیشتر است.

اما در کل مقدار جذب سلنات در روده کوچک 40 درصد بیشتر از سلنیت می باشد. 

همچنین جذب سلنیوم در قسمت های انتهایی روده کوچک بیشتر می باشد.

البته بخش عمده ای از سلنیوم آلی مانند سلنومتیونین به وسیله میکروارگانیسم های شکمبه جذب  شده و

سپس این میکروبها به وسیله آنزیم های شیردان و روده تجزیه شده و ترکیبات آلی سلنیوم را آزاد می کنند. 

سلنیوم در خون به پروتئین هی پلاسما متصل می باشد.

سلنیوم از طریق خون در بافت ها توزیع می شود.

به طور کلی بیشترین غلظت سلنیوم در کلیه و کبد به دنبال آن در طحال ،پانکراس ،ماهیچه های قلبی و اسکلتی وجود دارد .

سلنیوم آلی در مقایسه با سلنیوم معدنی به میزان بیشتری باعث افزایش غلظت سلنیوم در بافت ها می شود. 

مطالعات زیادی اثبات نموده اند که استفاده از سلنیوم به فرم آلی بویژه شکل مخمر غنی از Se موجب افزایش غلظت سلنیوم شیر و خون نشخوارکنندگان می گردد.

محققین مختلفی بر افزایش غلظت و فعالیت آنزیم های آنتی اکسیدانی شامل گلوتاتیون پراکسیداز ،

سوپراکسید دسموتاز و کاتالاز در سرم همزمان با افزایش غلظت خونی و سرمی این عنصر با مصرف سلنیوم تاکید کردند.

باید توجه داشت که ابقاء سلنیوم در بافت های مختلف تحت تاثیر منبع سلنیوم مصرف شده در تغذیه دام می باشد ،

که احتمالا به سبب مسیرهای متابولیکی مختلف دخیل در جهت جذب انواع مختلف سلنیوم است

به گونه ای که سلنو سیستئین فرم اصلی دخیره در بافت های غده های (مثل کبد و کلیه ) و سلنومتیونین شکل اصلی ذخیره این عنصر در بافت های عضلانی می باشد.

هورمون های تیروئیدی نقش بسیار مهمی در عملکردهای متابولیکی دارند

که از آن جمله می توان به رشد و نمو اشاره نمود .

سلنیوم ترکیبی ضروری در متابولیسم هورمون های تیروئیدی بوده و نقش مهمی را در ساخت و فعالیت هورمون های تیروئیدی ایفا می نماید.

مشخص شده است که در بره های دچار بیماری تحلیل ماهیچه ای (میوپاتی) که در نتیجه کمبود سلنیوم ایجاد شده است ، غلظت T3  سرم و نسبت T3 به T4 در مقایسه با بره های سالم کمتر است.

علاوه بر اثرات آنتی اکسیدانی ،سلنیوم باعث بهبود پاسخ های ایمنی فعال و غیر فعال نیز می شود.

مشخص شده است ک سلنیوم بر مقدار ایمنوگلوبولین های نوع G خون (IgG) و عمل سلولهای T موثر بوده و لذا کمبود سلنیوم باعث کاهش مقدار و فعالیت آنها و افزایش شیوع و شدت بیماری در دام می شود .

همچنین احتمالا به دلیل کاهش فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز ،باعث کاهش نوتروفیلها ،ماکروفاژها و لنفوسیت ها می شود.

در کل این شرایط باعث محدودیت در پاسخ ایمنی همورال می شود.

اندازه گیری سلنیوم علوفه و خاک برای تشخیص کمبود سلنیوم در منطقه ای خاص از اهمیت زیادی برخورداراست .

اگرچه کمبود سلنیوم در همه گونه های حیوانی اتفاق می افتد ولی نشخوارکنندگان به این ناهنجاری مستعدتر هستند.

بویژه نشخوارکنندگان کوچک مانند گوسفند و بز حساسیت بیشتری را به بروز این ناهنجاری دارند

که با تخریب در مایوکاردیوم بره و بزغاله و دیستروفی ماهیچه ای در جوان ترها همراه است. 

استعداد بیشتر نشخوارکنندگان به این نقیصه به وجود شکمبه در آنها بر می گردد ،

که باعث ایجاد شکل نامحلول سلنیوم و غیرقابل دسترس شدن بخش قابل توجهی از سلنیوم توسط میکروارگانیسم های شکمبه می شود.

همانطور که قبلا اشاره شد میکروارگانیسم های شکمبه قسمتی از سلنیوم را به شکل نامحلول تبدیل کرده

و قسمت دیگر را در ساختن پروتئین باکتریایی  و نیز سلنوآمینواسید ها به کار می گیرند.

باتوجه به اثری که کمبود  سلنیوم در بازده تولید و مرگ نوزادان تازه متولد شده دارد ،

باید بطور جدی از کمبود آن جلوگیری به عمل آید. بخصوص در مناطقی که کمبود محتمل به نظر می رسد جلوگیری شود.

در این راستا تامین سلنیوم برای ماده های آبستن می تواند یک استراتژی مهم برای کاهش این اثرات سوء باشد . 

با اضافه کردن سلنیوم از طریق جیره می توان نیازمندی به آن را تامین کرد .

شکل مکمل مورد استفاده به پتانسیل تولید  سهولت در استفاده آن وابسته است.

روش های عمده تامین سلنیوم برای دام به صورت پریمیکس ،

تزریق ترکیبات سلنیومی با طول عمر زیاد و کپسول های سلنیومی می باشد.

به طور کلی مقدار سلنیومی که می تواند بر اساس کل ماده خشک خوراک گاوهای شیری و گوشتی داده شود محدود به 0/3 پی پی ام می شود (NRC ،2001 )

معمول ترین منبع عالی سلنیوم که به خوراک دام افزوده می شود

مخمر غنی از سلنیوم بوده و سلنات و سلنیت سدیم نیز معمولا رایج ترین نوع سلنیوم معدنی به کار رفته در تغذیه دام می باشد.