لزوم استفاده از ممانعت کننده های رشد قارچ وارتباط سموم قارچی خوراک با  مشکلات رایج در واحدهای پرورش طیور

پرداختن به مبحث سموم قارچی و اهمیت آن در سلامت دام ،طیور و انسان موضوع جدیدی نیست 

ولی  به نظر می رسد هنوز به این موضوع به بطور جدی اهمیت داده نمی شود.

شاید یکی از دلایل این موضوع، توجه بیش از حد پرورش دهندگان به علائم و نشانه های نهایی است

که تظاهر عینی و قابل مشاهده داشته باشد.

یافتن دلایل اولیه و اصلی مشکلات رایج و همیشگی فارم ها عموما به دلیل نداشتن نشانه های اختصاصی بسیار مشکل است.

منظور از مشکلات دائمی در فارم ها، بروز انواع بیماری­ها (حتی با استفاده از واکسن ها)،

درصد تلفات بیشتر از استانداردهای رایج، نرسیدن به حداکثر ظرفیت تولید،

میزان بالای اختلالات اسکلتی مانند فلجی و لنگش، درصد زیاد تخم مرغ های شکسته، مصرف مداوم آنتی بیوتیک ها

برای مهار بیماری ها و هزینه های مربوط به آن و . . . می باشد.

در این مجموعه مطالب سعی براینست که یکی از دلایل احتمالی ولی ریشه ای مشکلات فارم ها با جزئیات بیشتری مورد بررسی قرار بگیرد.

چرا باید نگران حضور سموم قارچی در خوراک باشیم؟

 شاید این سوال ساده اما پایه ای را بتوان از چند زاویه مورد بررسی قرار داد.

نخست اینکه تا چه حد این خطر  جدی است؟ 

سموم قارچی برای تمام گونه های حیوانی و انسان ها خطرناکند.

یکی از نگرانی های اساسی در تولید محصولات دامی انتقال این سموم از خوراک حیوانات به تولیدات آنها (گوشت، شیر و تخم مرغ) می باشد

زیرا انسان به عنوان مصرف کننده نهایی این تولیدات، بصورت همیشگی در معرض این خطر جدی قرار دارد

بطوریکه به سموم قارچی  لقب قاتلان پنهان انسان را داده اند

و در رتبه بندی عوامل سرطان زا در درجه اول اهمیت می باشند.

گستردگی آلودگی خوراک با سموم قارچی چه میزان است؟

 سموم قارچی به عنوان یک خطر  دائمی در همه نقاط دنیا موجب نگرانی هستند.

بر طبق بررسی ها و مطالب منتشر شده در مقالات، حدود ۲۵ درصد محصولات زراعی در کل دنیا به سموم قارچی آلوده هستند.

حال اگر مدت زمان نگهداری خوراک، حمل و نقل و شرایط نامطلوب اقلیمی را هم به این میزان بیافزاییم خواهیم دید

که حضور سموم قارچی در خوراک بسیار محتمل است.

از طرفی نیز بر طبق بررسی هایی که در اروپا (Binder , 2007) بر روی نمونه های خوراک دام وطیور انجام گرفت 

تقریبا ۵۲ درصد نمونه ها نسبت به سموم قارچی پاسخ مثبت داده اند (یعنی آلوده بوده اند).

بنابراین بایستی پذیرفت که سموم قارچی در اکثر اقلام خوراکی حضور دارند

حتی اگر کپک در خوراک مشاهده نگردد زیرا ممکن است در مراحلی از فرآوری و یا جداسازی، کپک ها از خوراک خارج شده باشند

اما سموم آنها که قابل رویت نیستند هنوز در خوراک وجود داشته باشند.

نکته قابل توجه اینست که سموم قارچی در مقادیر بسیار ناچیز ( در حد چند ده قسمت در بیلیون ) می توانند ایجاد مشکل نمایند.

هر نوعی از کپک قادر است چندین نوع سم تولید نماید و عموما در خوراک کامل بیش از یک نوع قارچ حضور دارد

و نتیجه اینکه در شرایط عملی عموما در خوراک بیش از یک نوع سم وجود دارد

و سموم قارچی در کنار هم می توانند اثرات مضر همدیگر را تقویت نمایند

و درسطوح پایین نیز اثرات سوء خود را نشان دهند.

لازم به ذکر است که سموم قارچی ( بر اساس مقدارشان در خوراک و مدت استفاده از خوراک آلوده) با شدت های مختلفی ایجاد مشکل می نمایند

و بر همین اساس مسمومیت سموم قارچی به چهار فاز تقسیم می گردد.

در فاز اول مسمومیت، میزان تولید کاهش می یابد و سیستم ایمنی تضعیف می گردد

و در فاز دوم مسمومیت، بیماری های ثانویه فرصت بروز می یابند

ولی در این دوفاز علائم کلینیکی اختصاصی مربوط به مسمومیت قارچی مشاهده نمی گردد

و در شرایط عملی نیز بیشتر با همین دو فاز روبرو هستیم.

در فازهای سوم و چهارم علائم کلینیکی در بافت های هدف ( عموما کبد و کلیه) قابل مشاهده است که در ادامه  منجر به تلفات نیز می گردد.

هر چند که به نظر می رسد در کشور ما هنوز سلامت و ایمنی تولیدات دام و طیور برای مصرف کنندگان آنچنان که باید مورد نظارت قانومند قرار نمی گیرد

اما در ادامه بحث و با بررسی دقیق تر اثرات سموم قارچی بر روی کاهش سودآوری واحدهای پرورش دام وطیور  شاید موجب گردد

که  به این دلیل هم که شده با وسواس بیشتری در مورد حل مشکل سموم قارچی  چاره اندیشی شود.

  تاثیر سموم قارچی بر روی ضریب تبدیل خوراک

تولید، اعم از رشد و یا تولید تخم مرغ در نتیجه تامین مواد مغذی مورد نیاز سلول ها  صورت می گیرد.

سموم قارچی در هر کدام از مراحل مصرف خوراک، هضم و جذب و متابولیسم مواد مغذی می توانند ایجاد اختلال نمایند.

سموم قارچی موجب کاهش کیفیت جیره می شوند زیرا از مواد مغذی جیره مثل ویتامین ها و مواد معدنی آن استفاده می نمایند.

از طرفی سموم قارچی موجب کاهش مصرف خوراک می شوند وبنابراین میزان مواد مغذی به مجرای هضمی کاهش می یابد

و متعاقب آن مراحل بعدی آن یعنی هضم و جذب هم کمتر خواهد شد.

برخی از سموم قارچی به مجرای گوارشی صدمه می زنند

و موجب کاهش راندمان هضم و جذب می شوند

و در نهایت حضور سموم قارچی در بدن موجب اختلال در متابولیسم مواد مغذی اصلی مثل پروتئین ها، لیپید ها و کربوهیدرات ها می شوند

و بنابراین حتی مواد جذب شده در بدن نیز مورد استفاده سلولی قرار نمی گیرند

که نتیجه کلیه این اتفاقات کاهش تولید و افزایش ضریب تبدیل خوراک خواهد بود.

افزایش بروز بیماری های فرصت طلب

یکی از نگرانی های همیشگی تولید کنندگان، بروز انواع بیماری ها در واحد های تولیدی می باشد.

این نگرانی زمانی شدید تر می شود که پرورش دهندگان هزینه های زیادی را بابت واکسن ها و هزینه های درمانی می پردازند

و بازهم از این مشکلات رهایی نمی یابند. بروز بیماری ها با قدرت سیستم ایمنی یک رابطه نزدیک دارد.

در صورتیکه سیستم ایمنی قادر به پاسخگویی مناسب به عوامل بیماری زا باشد عموما شاهد تلفات و خسارات ناشی از بیماری ها نخواهیم بود.

بنابراین کلید موفقیت در کاهش بیماری ها ممانعت از تضعیف سیستم ایمنی می باشد.

عوامل مختلفی ممکن است بر روی قدرت سیستم ایمنی اثرگذار باشند که یکی از آنها حضور سموم قارچی است.

انواعی از سموم قارچی در بدن، موجب اختلال در متابولیسم  پروتئین می شوند

و بنابراین تولید لنفوسیت ها کاهش می یابد و سیستم ایمنی به شدت تضعیف می گردد.

در این زمان بیماری های فرصت طلب و همیشه حاضر در گله ها شیوع می یابند.  

همانطور که در جدول ۱ ملاحظه می شود،

بیماری هایی مانند کوکسیدیوز، برونشیت، گامبرو و سالمونلا در حضور آفلاتوکسین و سم T-2 شیوع بیشتری می یابند.

 افزایش مشکلات اسکلتی و کاهش کیفیت پوسته تخم مرغ

برخی از سموم قارچی مانند آفلاتوکسین به کبد صدمه می زنند و همین امر موجب می گردد

که ویتامین D3 فعال کمتری تولید شود که برای جذب کلسیم ضروری می باشد .

بنابراین هموستازی کلسیم دچار اختلال می شود و این امر موجب بروز فلجی ، لنگش و کاهش کیفیت پوسته تخم مرغ می گردد.

از لحاظ تئوری ، ضعیف شدن اسکلت بدن و از جمله کاهش قدرت دنده ها که در عمل تنفس به جوجه  کمک می نماید،

می تواند با محدود نمودن اکسیژن مورد نیاز ، موجب بروز آسیت نیز شود.

در این موارد، تولیدکنندگان عموما به نکات مختلفی مثل کیفیت دی کلسیم فسفات، فیتاز یا سایر افزودنی ها مشکوک می گردند

در صورتیکه این عوارض بصورت ثانویه بوده و عوامل اصلی دیگری در این امر دخیل هستند.

 کاهش رنگ زرده و ایجاد لکه خونی در تخم مرغ

سموم قارچی به دلیل اختلال در متابولیسم لیپیدها، مانع ساخت اسیدهای صفراوی شده و درنتیجه  جذب چربی ها که به مواد صفراوی وابسته است

دچار اختلال می شود. این امر از طرفی موجب کاهش انرژی قابل دسترس در بدن می گردد

و از طرفی جذب ویتامین های محلول در چربی را مختل می نماید.

در همین راستا،  جذب کاروتنوئیدها که مسئول رنگ زرده هستند  نیز کاهش می یابد

و  زرده کم رنگ خواهد شد(البته لازم به ذکر است که برخی از سموم قارچی موجب تخریب کاروتنوئیدها نیز می شوند).

در این شرایط با استفاده از رنگدانه ها در جیره نیز نتیجه مطلوب بدست نخواهد آمد.

اختلال در متابولیسم پروتئین ها در بدن موجب  عدم تکامل سیستم مویرگی می شود

و در نتیجه مویرگ ها نفوذپذیری بیشتری پیدا نموده و این امر موجب افزایش لکه خونی در تخم مرغ ها می گردد.

مردود شدن لاشه در کشتارگاه به دلیل کبودی

از دیگر مشکلات اختلال در متابولیسم پروتئین ها که در اثر مسمومیت قارچی اتفاق می افتد،

کاهش ساخت پروترومبین به عنوان یکی از عوامل اصلی انعقاد خون می باشد.

این امر در انتقال جوجه های گوشتی از سالن پرورش به کشتارگاه از اهمیت ویژه ای برخوردار است

به طوریکه در حمل و نقل عادی جوجه ها، در قسمت های مختلف بدن پارگی اتفاق می افتد

و به دلیل عدم کفایت پروترومبین، انعقاد صورت نگرفته و کبودی در لاشه اتفاق می افتد

و موجب مردود شدن لاشه در کشتارگاه می شود.

عارضه کبد چرب

کبد چرب یکی از عوارضی است که می تواند با حضور سموم قارچی مرتبط باشد.

بر طبق تحقیقات انجام گرفته، میزان LDL در زمان مسمومیت با سموم قارچی  کاهش می یابد

که می تواند به دلیل اختلال در متابولیسم پروتئین ها باشد.با کاهش LDL که عمل انتقال چربی ها از کبد را به عهده دارد،

میزان تجمع چربی در کبد افزایش می یابد که در ادامه این امر به عارضه  کبد چرب می انجامد. 

 چگونه می توان اثرات مضر سموم قارچی را کاهش داد؟

پیشگیری از رشد کپک در اقلام خوراکی شاید بهترین راه در امان ماندن از خطرات سموم قارچی باشد

اما از آنجاییکه تولید محصولات زراعی در شرایط محیطی متغیر (کاشت ، داشت و برداشت) و غیرقابل کنترل از طرف ما صورت می پذیرد

و بسیاری از اقلام نیز از خارج کشور وارد می گردند و شرایط نگهداری و حمل و نقل طولانی نیز به این احتمالات افزوده می گردند،

پیشگیری از حضور کپک ها و در پس آن سموم قارچی در خوراک اجتناب ناپذیر است.

بنابراین باید با استفاده از راهکارهایی بتوان اثرات سموم قارچی را تخفیف داد.

در بین راهکارهای ارائه شده در این زمینه به دلیل عملی بودن، اقتصادی بودن و سادگی در کاربرد،

استفاده از جاذب های سموم قارچی گستردگی و عمومیت بیشتری دارد.

جاذب های سموم قارچی، مواد پلیمری هستند که قادرند با مولکول های سموم قارچی اتصال برقرار نموده و مانع جذب آنها به بدن شوند.

جاذب ها (آلی، معدنی طبیعی، معدنی اصلاح شده) بر اساس ساختار خود (بارالکتریکی، قطبیت، اندازه حفره ها ، شکل فضایی و . . .) با سموم خاصی اتصال برقرار می نمایند.

 همانطور که قبلا بیان شد در شرایط عملی، با بیش از یک نوع سم قارچی مواجه هستیم،

بنابراین بایستی از توکسین بایندری استفاده شود که دارای اجزاء متفاوتی از انواع جاذب ها در کنار هم باشد.

بیوتکس با دارا بودن انواع مختلفی از جاذب های معدنی اصلاح شده و آلی، بصورت ویژه ای با انواع مختلفی از سموم باند می شود

و پایداری خود را در pH های مختلف دستگاه گوارش حفظ می نماید

و به دلیل اینکه برای جذب اختصاصی سموم ساختار اجزاء  آن اصلاح شده است،

مواد مغذی مثل ویتامین ها و مواد معدنی را به خود جذب نمی نماید.

ظرفیت جذبی بیوتکس بسیار بالا بوده و بنابراین غلظت های بالای سموم قارچی را جذب نموده و سریع اشباع نمی گردد

و با توجه به تمایل بالای آن برای جذب سموم قارچی در غلظت پایین مصرف کاملا موثر بوده و غلظت های پایین سموم را نیز جذب می نماید.

گروه علمی تحقیقی شرکت رادین فیدار فردا